Yerdeki ağır bir dolabı itmeye başladığında önce kımıldamaz; biraz daha zorladığında birden kayar ve kaydıktan sonra onu itmek daha kolaylaşır. Bu deneyim, iki tür sürtünmenin farkını gösterir. Sürtünme kuvveti temas eden yüzeyler arasında etki eder ve kaymaya ya da kayma eğilimine karşı koyar.
Statik sürtünme
Cisim hareketsizken etki eden sürtünmedir. Uygulanan kuvvet arttıkça statik sürtünme de ona eşit olacak şekilde artar; bu yüzden cisim dengede kalır. Statik sürtünmenin bir üst sınırı vardır: fs,max = ks · N. Uygulanan kuvvet bu değeri aşınca cisim kaymaya başlar.
Kinetik sürtünme
Cisim kayarken etki eden sürtünmedir ve hıza bağlı değildir: fk = kk · N. Genellikle kk, ks'den küçüktür; bu yüzden cismi harekete geçirmek, hareketini sürdürmekten daha zordur.
Tepki kuvveti ve sürtünme katsayısı
N, yüzeyin cisme uyguladığı dik tepki kuvvetidir. Yatay zeminde ve yalnız yatay kuvvet uygulanırken N = m · g olur. Sürtünme katsayısı birimsizdir ve yüzeylerin cinsine bağlıdır; temas alanının büyüklüğüne bağlı değildir.
Sürtünmeli zeminde ivme
Cisim kayıyorsa net kuvvet F − fk olur ve ivme a = (F − fk) / m ile bulunur. Uygulanan kuvvet kinetik sürtünmeye eşitse net kuvvet sıfırdır; cisim sabit hızla kayar.
fs,max = ks · N|fk = kk · N|a = (F − fk) / m
4 kg kütleli bir kutuya uygulanan yatay kuvvet arttıkça sürtünme kuvvetinin değişimi (ks = 0,5, kk = 0,3, g = 10 m/s²).
Üç çözümlü örnek.
Önce kendin düşün. Sonra çözümü açıp gerekçeni karşılaştır.
01 · Kutu kımıldar mı?
Grafikteki kutuya 14 N yatay kuvvet uygulanıyor. Kutu hareket eder mi, sürtünme kuvveti kaç N'dur?
Adım adım çözümü aç
N = 4 · 10 = 40 N, fs,max = 0,5 · 40 = 20 N. 14 N < 20 N olduğu için kutu hareket etmez; statik sürtünme 14 N'dur.
02 · Kayan kutunun ivmesi
Aynı kutuya 32 N yatay kuvvet uygulanıyor. Kutunun ivmesi kaç m/s²'dir?
Adım adım çözümü aç
32 N > 20 N, kutu kayar. fk = 0,3 · 40 = 12 N. a = (32 − 12) / 4 = 5 m/s².
03 · Sabit hız
Kutu kayarken uygulanan kuvvet kaç N'a düşürülürse kutu sabit hızla hareket eder?
Adım adım çözümü aç
Net kuvvet sıfır olmalıdır: F = fk = 12 N.
Şimdi sıra sende.
Her soruda A–E arasındaki beş şıktan birini seç. Üç soruyu yanıtladığında her cevabın açıklamasını göreceksin. Üyelik gerekmez.
Sık sorulan sorular.
Statik ve kinetik sürtünme arasındaki fark nedir?
Statik sürtünme cisim hareketsizken etki eder, uygulanan kuvvete eşit olacak şekilde artar ve en fazla ks · N olur. Kinetik sürtünme cisim kayarken etki eder ve kk · N değerinde sabittir.
Sürtünme kuvveti temas alanına bağlı mıdır?
Hayır. Sürtünme kuvveti, dik tepki kuvveti ve sürtünme katsayısına bağlıdır; temas alanının büyüklüğüne bağlı değildir.