Bir cisim çember üzerinde sabit süratle dolanıyorsa düzgün çembersel hareket yapar. Süratin sabit olması hızın sabit olduğu anlamına gelmez: hızın yönü her an değişir. Hızın yönünü değiştiren bir ivme ve bu ivmeyi oluşturan bir net kuvvet vardır.
Periyot ve frekans
Bir tam turun süresine periyot (T) denir, birimi saniyedir. Bir saniyedeki tur sayısı frekanstır (f), birimi hertz'dir (Hz). İkisi birbirinin tersidir: f = 1 / T.
Hız vektörü
Cismin çizgisel sürati, bir turda alınan yolun periyoda oranıdır: v = 2πr / T. Hız vektörü her an çembere teğettir ve hareket yönündedir. Sürat sabit kalsa da yön değiştiği için hız değişir.
Merkezcil ivme
Hızın yönündeki bu değişimi sağlayan ivme her an çemberin merkezine doğrudur ve merkezcil ivme adını alır: a = v² / r. İvme hıza diktir; bu yüzden sürati değiştirmez, yalnız yönü değiştirir.
Merkezcil kuvvet
Merkezcil ivmeyi oluşturan net kuvvet de merkeze doğrudur: F = m · v² / r. Bu ayrı bir kuvvet değildir; virajdaki arabada sürtünme, ipe bağlı döndürülen taşta ip gerilmesi, Dünya çevresindeki uyduda kütle çekim kuvveti merkezcil kuvveti sağlar.
v = 2πr / T|a = v² / r|F = m · v² / r
Saat yönünde düzgün çembersel hareket yapan cismin iki farklı anı: hız vektörü (v) çembere teğet, ivme vektörü (a) merkeze doğru.
Üç çözümlü örnek.
Önce kendin düşün. Sonra çözümü açıp gerekçeni karşılaştır.
01 · İpe bağlı taş
0,5 kg kütleli bir taş, 2 m uzunluğundaki iple yatay düzlemde 4 m/s sabit süratle döndürülüyor. İpteki gerilme kuvveti kaç N'dur? (Yer çekiminin etkisini önemsemeyiniz.)
Adım adım çözümü aç
İp gerilmesi merkezcil kuvveti sağlar: Fip = m · v² / r = 0,5 · 16 / 2 = 4 N.
02 · Periyot
Yarıçapı 3 m olan bir atlıkarıncanın en dıştaki atları 2 m/s sabit süratle dolanıyor. Bir turu kaç saniyede tamamlar? (π = 3 alınız.)
Adım adım çözümü aç
T = 2πr / v = 2 · 3 · 3 / 2 = 9 s.
03 · İp koparsa
Döndürülen taşın ipi aniden koparsa taş hangi yönde hareket eder?
Adım adım çözümü aç
Merkezcil kuvvet ortadan kalkar. Taş, ipin koptuğu andaki hız vektörünün yönünde, yani çembere teğet olarak gider; merkezden dışarı doğru fırlamaz.
Şimdi sıra sende.
Her soruda A–E arasındaki beş şıktan birini seç. Üç soruyu yanıtladığında her cevabın açıklamasını göreceksin. Üyelik gerekmez.
Sık sorulan sorular.
Düzgün çembersel harekette ivme neden vardır?
Sürat sabit olsa da hızın yönü sürekli değişir. Hızdaki her değişim ivme demektir. Bu ivme çemberin merkezine doğrudur ve merkezcil ivme adını alır.
Merkezcil kuvveti ne sağlar?
Duruma göre değişir: virajdaki arabada lastiklerle yol arasındaki sürtünme, ipe bağlı döndürülen cisimde ip gerilmesi, uyduda kütle çekim kuvveti merkezcil kuvveti sağlar.